December 28, 2025 4 min to read

Δυνατότητες Δράσης και Συμπεριληπτικός Σχεδιασμός

Πώς οι χώροι μπορούν να γίνουν χώροι ανήκειν

Τι κάνει έναν χώρο φιλόξενο;

Δεν είναι μόνο η αισθητική του ή η λειτουργικότητά του. Είναι το αν μας επιτρέπει να δράσουμε, να κινηθούμε, να ρυθμιστούμε και να νιώσουμε ότι ανήκουμε.

Τα τελευταία χρόνια, η έννοια των δυνατοτήτων δράσης (affordances) έχει αποκτήσει κεντρική σημασία στη συζήτηση γύρω από τη σχέση σώματος και περιβάλλοντος. Η έννοια εισήχθη από τον ψυχολόγο James J. Gibson και περιγράφει τις δυνατότητες για δράση που προσφέρει το περιβάλλον σε σχέση με το σώμα που το κατοικεί.

Μια καρέκλα, για παράδειγμα, δεν «είναι» απλώς καρέκλα:

• για έναν ενήλικα προσφέρει τη δυνατότητα να καθίσει,
• για ένα παιδί να σκαρφαλώσει,
• για ένα μικρό ζώο να κρυφτεί.

Οι δυνατότητες δράσης δεν βρίσκονται ούτε αποκλειστικά στο άτομο ούτε αποκλειστικά στο αντικείμενο. Αναδύονται στη σχέση μεταξύ τους.

Χωρική πράξη: πώς «κατοικούμε» τον κόσμο

Μέσα από αυτή τη σχεσιακή οπτική μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα πώς τα άτομα —και ιδιαίτερα τα παιδιά— κινούνται, ρυθμίζονται και αλληλεπιδρούν με τον κόσμο. Όταν το περιβάλλον:

• δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες του σώματος,
• περιορίζει τις κινήσεις,
• υπερφορτώνει τις αισθήσεις,

τότε διακόπτεται η χωρική πράξη: η ικανότητά μας να κατοικούμε, να διαπραγματευόμαστε και να νοηματοδοτούμε τους χώρους που διασχίζουμε.

Ο χώρος παύει να είναι πεδίο εμπειρίας και γίνεται εμπόδιο.

Από την ψυχοπαθολογία στη νευροδιαφορετικότητα

Στην ψυχοπαθολογία, η απώλεια πρόσβασης στις δυνατότητες δράσης συχνά βιώνεται ως:

• ακινησία,
• αποσύνδεση,
• απώλεια νοήματος.

Άτομα με κατάθλιψη, για παράδειγμα, περιγράφουν συχνά έναν κόσμο «φτωχότερο»: αντικείμενα και δραστηριότητες που κάποτε είχαν σημασία μοιάζουν πλέον αδιάφορα ή απρόσιτα.

Αντίστοιχα, στη σχιζοφρένεια, ο κόσμος μπορεί να βιώνεται ως αποσπασματικός, χωρίς σαφείς «προσκλήσεις» για δράση.

Στη νευροδιαφορετικότητα, όμως, παρόμοιες δυσκολίες δεν αποτελούν ψυχοπαθολογία. Αποτελούν συχνά αποτέλεσμα αναντιστοιχίας μεταξύ σώματος και περιβάλλοντος. Ένα αυτιστικό παιδί μπορεί να δυσκολεύεται να νιώσει άνετα σε έναν χώρο γεμάτο:

• έντονα φώτα,
• απρόβλεπτους ήχους,
• κοινωνική ασάφεια.

Όχι επειδή «δεν μπορεί», αλλά επειδή ο χώρος δεν έχει σχεδιαστεί για το δικό του αισθητηριακό προφίλ. Η αποδιοργάνωση αυτή δεν είναι ατομική αποτυχία. Είναι συλλογική ευθύνη.

Ο σχεδιασμός δεν είναι ουδέτερος

Ο τρόπος που σχεδιάζουμε τους χώρους αντανακλά αξίες και κοινωνικές προτεραιότητες. Η λεγόμενη εχθρική αρχιτεκτονική (παγκάκια με διαχωριστικά, αιχμές σε δημόσιους χώρους, περιοριστικές δομές) αφαιρεί σκόπιμα δυνατότητες δράσης από συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων, μετατρέποντας τον χώρο σε μη-τόπο για όσους δεν «ταιριάζουν». Αντίθετα, ο συμπεριληπτικός σχεδιασμός επιδιώκει να:

• επεκτείνει το φάσμα των δυνατοτήτων δράσης,
• υποστηρίξει διαφορετικά σώματα και αισθητηριακές ανάγκες,
• δημιουργήσει χώρους που δεν απαιτούν προσαρμογή από το άτομο, αλλά προσαρμόζονται στο άτομο.

Οι παιδικές χαρές ως χώροι ανήκειν

Ένα από τα πιο ζωντανά παραδείγματα συμπεριληπτικού σχεδιασμού είναι οι παιδικές χαρές. Πρόσφατη μελέτη στην Αυστραλία ανέδειξε τη σημασία της συν-δημιουργίας (co-design) παιδικών χαρών με τη συμμετοχή των ίδιων των παιδιών — νευροτυπικών και νευροδιαφορετικών. Μέσα από εργαστήρια σχεδιασμού, τα παιδιά μίλησαν για το πώς βιώνουν το παιχνίδι. Όχι μόνο ως διασκέδαση, αλλά ως χώρο:

• ρύθμισης,
• μάθησης,
• κοινωνικής σύνδεσης.

Σύμφωνα με τη θεωρία των δυνατοτήτων δράσης:

• οι κούνιες και οι περιστροφικές κατασκευές προσφέρουν αιθουσαία ανατροφοδότηση και βοηθούν στη ρύθμιση,
• οι αναρριχητικές δομές ενισχύουν την ιδιοδεκτική επίγνωση,
• τα υπερυψωμένα σημεία προσφέρουν αίσθηση ασφάλειας και ελέγχου.

Για τα νευροδιαφορετικά παιδιά, αυτά δεν είναι απλώς «παιχνίδια». Είναι θεμελιώδεις δυνατότητες δράσης που επιτρέπουν συμμετοχή και αυτορρύθμιση. Η συμμετοχή τους στον σχεδιασμό δεν είναι απλώς τεχνική επιλογή. Είναι πράξη ενδυνάμωσης και αποκατάστασης της χωρικής τους πράξης.

Από τον θεραπευτικό στον κοινωνικό χώρο

Όπως οι θεραπευτικές παρεμβάσεις στοχεύουν στην αποκατάσταση της πρόσβασης σε ουσιαστικές δυνατότητες δράσης, έτσι και ο σχεδιασμός των χώρων —από τα σπίτια έως τις παιδικές χαρές— μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά. Όταν το περιβάλλον:

• προσκαλεί το σώμα σε δράση,
• σέβεται τις αισθητηριακές ανάγκες,
• επιτρέπει τη σχέση,

τότε δημιουργείται κάτι περισσότερο από λειτουργικότητα. Δημιουργείται χώρος ανήκειν.

Οι έννοιες των δυνατοτήτων δράσης, της χωρικής πράξης και του συμπεριληπτικού σχεδιασμού μας καλούν να δούμε το περιβάλλον όχι ως σκηνικό, αλλά ως συν-παίκτη της ανθρώπινης εμπειρίας. Είτε μιλάμε για έναν ενήλικα που προσπαθεί να ξαναβρεί νόημα, είτε για ένα παιδί που παίζει και ανακαλύπτει τον κόσμο, η αρχή παραμένει ίδια:

Η δράση γεννιέται στη σχέση.

Και ο σχεδιασμός που σέβεται αυτή τη σχέση μπορεί να επεκτείνει τον χώρο των δυνατοτήτων — και τελικά, τον χώρο του ανήκειν — για όλους μας.

Πηγές

Krueger, J. ​ (2024). Affordances and spatial agency in psychopathology. ​ Philosophical Psychology, 37(7), 1828–1857. ​ https://doi.org/10.1080/09515089.2023.2243975 Kelly, S., Kerr, J., Rieger, J., & Cushing, D. F. (2025). ​ Let’s play: Co-designing inclusive school playgrounds with neurodivergent children. ​ International Journal of Educational Research Open, 9, 100494. https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2025.100494 ​