January 15, 2026 4 min to read

Όταν η ύλη καθοδηγεί την πράξη

Η ανθρώπινη αλληλεπίδραση και ο κόσμος

Μορφή, σύσταση και αντίληψη δράσης στη νευροδιαφορετικότητα

Η ανθρώπινη αλληλεπίδραση με τον κόσμο δεν ξεκινά από αφηρημένες έννοιες, αλλά από την άμεση αισθητηριακή και κινητική εμπλοκή με τα αντικείμενα. Πριν ακόμη ενεργοποιηθούν οι λεκτικές ή εννοιολογικές αναπαραστάσεις, η μορφή, η υφή, το βάρος και η υλικότητα των αντικειμένων οργανώνουν τον τρόπο με τον οποίο αυτά γίνονται αντιληπτά και χρησιμοποιούνται. Στο πλαίσιο της ενσωματωμένης νόησης (embodied cognition), η γνώση θεωρείται άρρηκτα συνδεδεμένη με τη δράση, καθώς οι σημασιολογικές αναπαραστάσεις εδράζονται σε αισθητηριακές και κινητικές εμπειρίες.

Affordances: από την αντίληψη στη δράση

Η έννοια των affordances περιγράφει τις δυνατότητες για δράση που προκύπτουν από τη σχέση μεταξύ των ιδιοτήτων ενός αντικειμένου και των ικανοτήτων του ατόμου που αλληλεπιδρά με αυτό. Οι affordances δεν αποτελούν στατικές ιδιότητες των αντικειμένων, αλλά σχεσιακά χαρακτηριστικά που αναδύονται δυναμικά κατά την αλληλεπίδραση σώματος και περιβάλλοντος. Η μορφολογία ενός αντικειμένου (π.χ. στρογγυλότητα), η σύστασή του (π.χ. σκληρό ή μαλακό υλικό), το βάρος και η υφή ενεργοποιούν συγκεκριμένες κινητικές προσδοκίες, οι οποίες μπορούν να προηγούνται της συνειδητής πρόθεσης για δράση. Πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η απλή οπτική αντίληψη αντικειμένων με σαφείς κινητικές δυνατότητες είναι επαρκής για να ενεργοποιήσει αισθητικοκινητικά κυκλώματα, ακόμη και όταν δεν απαιτείται άμεση χρήση τους. Έτσι, η πράξη δεν αποτελεί απλώς εκτέλεση μιας γνωστικής απόφασης, αλλά αναδύεται από την ίδια την αντιληπτική εμπειρία.

Υλικότητα και προτεραιοποίηση της δράσης

Η υλικότητα ενός αντικειμένου διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αντίληψης και της δράσης. Ιδιότητες όπως το βάρος, η αντίσταση, η θερμοκρασία ή η τραχύτητα δεν λειτουργούν απλώς ως συμπληρωματικές πληροφορίες, αλλά καθορίζουν ποιες δράσεις είναι αντιληπτικά και σωματικά διαθέσιμες. Αντικείμενα με έντονες αισθητηριακές ιδιότητες τείνουν να προσελκύουν την προσοχή και να ενεργοποιούν επαναληπτικές ή διερευνητικές μορφές δράσης, ιδιαίτερα σε συνθήκες ελεύθερης αλληλεπίδρασης. Σε αυτό το πλαίσιο, η υλικότητα μπορεί να υπερισχύσει της κοινωνικά καθιερωμένης λειτουργίας ενός αντικειμένου, χωρίς αυτό να συνεπάγεται άγνοια της συμβατικής του χρήσης. Αντίθετα, αναδεικνύει τη συνύπαρξη διαφορετικών επιπέδων επεξεργασίας: του αισθητηριακού-κινητικού και του εννοιολογικού.

Παράδειγμα: η ρόδα και το αυτοκινητάκι

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής παρατηρείται στην αλληλεπίδραση παιδιών με ένα αυτοκινητάκι. Ενώ η κοινωνικά προσδοκώμενη χρήση του αντικειμένου αφορά την κίνηση του οχήματος μέσα σε ένα συμβολικό ή αφηγηματικό πλαίσιο παιχνιδιού, η ρόδα ως επιμέρους στοιχείο του αντικειμένου διαθέτει ισχυρές υλικές affordances. Η δυνατότητα περιστροφής, η επαναληπτικότητα της κίνησης και η προβλέψιμη αισθητηριακή ανατροφοδότηση καθιστούν τη ρόδα εστιακό σημείο δράσης. Σε νευροδιαφορετικά παιδιά, η προσοχή συχνά οργανώνεται γύρω από αυτές τις τοπικές, αισθητηριακά έντονες ιδιότητες. Αυτό δεν υποδηλώνει αδυναμία κατανόησης της συνολικής λειτουργίας του αντικειμένου, αλλά διαφοροποίηση στην ιεράρχηση των αντιληπτικών πληροφοριών που καθοδηγούν τη δράση.

Διπλή δράση και συνύπαρξη αναπαραστάσεων

Η παρατήρηση τόσο συμβατικών όσο και μη συμβατικών δράσεων με το ίδιο αντικείμενο υποστηρίζει την ύπαρξη μιας διπλής αναπαράστασης της χρήσης. Από τη μία πλευρά, τα νευροδιαφορετικά παιδιά εμφανίζουν γνώση των πολιτισμικά εδραιωμένων λειτουργιών των αντικειμένων. Από την άλλη, οι πράξεις τους επηρεάζονται έντονα από τις φυσικές και αισθητηριακές affordances της υλικότητας. Αυτή η συνύπαρξη δεν συνιστά σύγκρουση, αλλά παράλληλη ενεργοποίηση διαφορετικών συστημάτων επεξεργασίας. Η δράση μπορεί να καθοδηγείται εναλλάξ ή ταυτόχρονα από εννοιολογικές και σωματικές πληροφορίες, δημιουργώντας υβριδικές μορφές αλληλεπίδρασης.

General (global) perception και οργάνωση της εμπειρίας

Η έννοια της general ή global perception αναφέρεται στην τάση οργάνωσης της αντίληψης γύρω από το συνολικό πλαίσιο, τις σχέσεις μεταξύ αντικειμένων και τη συμμετοχή τους σε κοινά γεγονότα ή σενάρια. Η ισχυρή global αντίληψη διευκολύνει τη θεματική οργάνωση της γνώσης και την αναγνώριση σχέσεων δράσης σε επίπεδο συνόλου. Ωστόσο, σε αρκετά νευροδιαφορετικά άτομα παρατηρείται σχετική προτεραιοποίηση της τοπικής επεξεργασίας έναντι της συνολικής. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η δράση οργανώνεται πρωτίστως από τις άμεσες αισθητηριακές ιδιότητες των αντικειμένων και όχι από το ευρύτερο εννοιολογικό ή αφηγηματικό πλαίσιο. Η υλικότητα λειτουργεί έτσι ως βασικός ρυθμιστής της πράξης, συχνά ανεξάρτητα από το general perception.

Ο ρόλος των πραγματικών αντικειμένων

Η χρήση πραγματικών, χειροπιαστών αντικειμένων, σε αντίθεση με τις δισδιάστατες αναπαραστάσεις, ενισχύει τη σωματική εμπλοκή και την ενεργοποίηση affordances. Το βάρος, η αντίσταση και η υφή δεν αναπαρίστανται συμβολικά αλλά βιώνονται άμεσα, γεγονός που μπορεί να ενισχύσει τις δράση-βασισμένες συνδέσεις ή, εναλλακτικά, να αποδυναμώσει τις αφηρημένες κατηγορικές σχέσεις. Αυτή η διαφοροποίηση είναι ιδιαίτερα εμφανής στη νευροδιαφορετικότητα, όπου η αισθητηριακή εμπειρία συχνά διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην οργάνωση της σκέψης και της δράσης.

Συμπερασματικά

Η αλληλεπίδραση με τα αντικείμενα δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη γνώση των κοινωνικών τους λειτουργιών, αλλά από τη δυναμική συνάντηση σώματος, υλικότητας και αντίληψης. Στη νευροδιαφορετικότητα, η ύλη δεν λειτουργεί ως δευτερεύον υπόβαθρο της σκέψης, αλλά ως ενεργός παράγοντας που οργανώνει την πράξη. Η κατανόηση αυτής της δυναμικής μας επιτρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τη μη συμβατική χρήση αντικειμένων όχι ως απόκλιση, αλλά ως εναλλακτικό τρόπο πρόσβασης στο νόημα, στον κόσμο και στη δράση.

Επιμέλεια: Χαλδαιοπούλου Νικολέττα

Βασισμένο πάνω στη διπλωματική μου εργασία